Manuel Esteban: “Son un firme defensor de que a arte debe tentar ser transformadora ou non ser”

Manuel Esteban publicou hai pouco un dos libros en galego que máis están gustando, e no que aborda o drama da inmigración en mar aberto: A lei do mar. Nado en Vigo no 1971, Esteban é médico especialista en Medicina Familiar e Comunitaria e profesor da rama sanitaria de formación profesional, e traballa no Centro Integrado de Formación Profesional Manuel Antonio. Deuse a coñecer na literatura no 2016 coa obra A ira dos mansos, co que gañou o Premio Xerais, e á seguiron O meu nome é Ninguén e A vinganza dos homes bos, todas elas protagonizadas polo inspector de policía Carlos Manso, e do que proximamente haberá nova entrega. Tamén publicou outras novelas doutros estilos, caso de Setestrelo, O xogo de Escher ou Trickstar.

Dedicas a túa última novela, A lei do mar, a “Adolfo, que ceibou esta botella ao mar”. Quen é Adolfo e que sentido ten con esta historia?

Adolfo é un bo amigo de toda a vida que chegou ao mar hai poucos anos. Esa dobre circunstancia, a da amizade e a da ollada madura e sorprendida sobre o mar, fan del un interlocutor inmellorable para entender o que ocorre máis alá das duascentas millas, en augas internacionais, onde non chega a man das leis dos homes. Foi el quen me contou a historia d’ A lei do mar hai cinco anos. Unha historia que el viviu en primeira persoa e que transcribo, fito a fito, na novela.

Tamén inclúes unha cita ao comezo da autoría de Anacarsis e na que se di, textualmente, que “hai tres tipos de homes: os vivos, os mortos e os que están no mar”. Moi acaída para o que imos atopar despois. Por que esta escolla e que que querías provocar nas persoas lectoras?

A escolla ten que ver coa sensación que transmite o mar aberto. Ese territorio salvaxe no que un se interna sen a protección da sociedade, da civilización, dos convenios e os paradigmas que en terra firme damos por sentados. Un territorio non apto para corazóns cativos. Anacarsis dá no albo, porque para acudir á chamada do mar hai que habitar un lugar limiar entre a vida e a morte.

Nalgunha presentación escoiteiche dicir que a novela naceu dunha historia real que che contaron nunha taberna e da que precisabas liberarte. Como foi a escrita de algo tan duro?

O silencio que seguiu ao momento no que Adolfo me contou esta historia foi moi revelador. El estaba a liberar a súa conciencia. Ou, cando menos, a facer alícuota da súa culpa, facéndome a min partícipe dunha responsabilidade que, en realidade, nos atinxe a todos. Cando rematou, eu sentín, de inmediato, esa mesma necesidade: a de espallar a historia. A de distribuír a carga. Escribila foi complicado, tardei máis dun ano en escribir cen páxinas, pero máis complicado é convivir coa carga da responsabilidade, por acción ou omisión, no problema migratorio do Mediterráneo.

Combinas á perfección o estilo poético, conciso e o da crónica. Como se consegue escribir dende a contención e non caer no drama gratuíto?

Desde un punto de vista formal, esa foi a tarefa máis difícil. Quería cinguirme á historia, e facelo do xeito cru e sinxelo, directo, retranqueiro, por veces, en que me fora transmitida. Pero tamén precisaba unha capa de lirismo para poder soportar a anguria. O que sucede é que teño un medo extremo, cando escribo así, a esvarar cara o pedante ou cara o ridículo. A contención é filla dese medo, que me obrigou a reescribir ducias de veces cada frase.

A novela non cae na deshumanización senón que todas as personaxes teñen vidas detrás, con complexidades, penurias e soños. De que xeito es quen de contalas?

Adolfo falaba do home que afogou para salvar ás tres nenas de Eritrea, falaba da máis vella, embarazada con apenas quince anos, e sentín unha carraxe enorme por non saber os seus nomes, quen eran todos eles. Esa é a parte ficcionada da novela: recrear as súas vidas para poñerlle nome e cara á traxedia. A personalización é, xa que logo, deliberada, porque despersonalizar é de primeiro de fascismo, de racismo, ou de medo. Unha parte de Europa ten medo (alimentado por poderes interesados) a eses que veñen roubarnos (o traballo, a casa, a cultura). Despersonalizar é o primeiro paso para odiar. Negueime a facelo e quixen dotar de historia a esas personaxes que son o alter ego dos mariñeiros, a outra cara da mesma moeda. Esa que tendemos a deixar oculta para poder soportar a culpa e durmir coa conciencia tranquila. Este libro persegue o obxectivo contrario. Sacar á luz esa responsabilidade. Poñer o foco no que manca. Policarpo podería ser eu. As nenas de Eritrea poderían ser os meus fillos.

Nas tabernas mariñeiras nárranse moitas historias que doutro xeito non se coñecerían. Xurxo Souto reivindica sempre esta idea. Aparte do que ti rescatas en A lei do mar, que outras anécdotas escoitaches nesas xornadas con Adolfo?

En realidade non é doado escoitar esas historias. O que pasa no mar, como en Las Vegas, queda no mar. Por iso penso que tiven moita sorte ao coñecer a Adolfo. A confianza e o alcol fixeron o resto. O libro está, de feito, atravesado por pequenas microhistorias que lle levo escoitando estes anos, como a do capitán que cucou dun infarto e que os mariñeiros deixaron, morto, como o Cid Campeador, na ponte de mando, durante un par de días, para poder seguir faenando e non estragar a marea. Ou a do oficial que viaxaba cuns merlos aos que tivo que tronzarlles o pescozo para poder atracar nas Faulkland. Galicia ten un tesouro agochado en forma de historias protexidas por unha omertá difícil de crebar.

Cal é a lei do mar?

É un acordo non escrito de solidariedade entre toda a xente que habita o mar aberto. Alí non chega a longa man da civilización, polo que pode resumirse en que, tanto ten o que digan as leis dos homes, en mar aberto calquera que precise axuda vai recibila. Un acordo comunal e libertario (no mellor e auténtico sentido da palabra, deturpada nos últimos tempos) que transcende a calquera outro ditado.

O libro conta cunha parte social moi importante, pois dalgunha forma pretende facernos reflexionar sobre o drama inmigratorio. Que pensabas ao escribilo? Que querías conseguir en nós?

O fulcro emocional da historia é o intre no que os ocupantes da lancha se ven obrigados a naufragar a mantenta para poder ser rescatados, pero ese feito determina a morte de moitos deles. Ese o foco. O lugar para abrir os ollos e considerar a posibilidade de que a solución nin sequera é ir buscalos para rescatalos. A solución ao problema migratorio debe ser previa, en terra firme. Porque unha vez en mar aberto non hai forma de facer as cousas ben. As decisións nunca son correctas ou incorrectas, senón que se moven nesa zona gris da que falaba Primo Levi e na que nunca é posible facer o correcto. Non hai salvavidas moral que nos rescate dese naufraxio.

Cres que a literatura pode mudar o mundo?

Hai moitos tipos de literatura, pero eu son firme defensor de que a arte debe tentar ser transformadora ou non ser. Non sei se pode mudar o mundo, pero a literatura, como dicía Saramago, debe incomodar. Se non incomoda non é literatura. É só entretemento, o que non é peor nin mellor, pero é outra cousa.

Atópaste algo máis liberado despois de compartir esta historia con nós? Nalgún momento da novela dise que “as historias percorren o mundo coma paxaros. Partillan a súa carga entre os que escoitan, as miran ou as len, esluíndo a conciencia de quen as libera a cambio de acrecentar a súa presenza”.

Non sei se a palabra é liberado, porque sigo a ser igual de escravo da miña responsabilidade, pero escribir, cando menos, me permite dar forma a pensamentos e sentimentos que, doutro xeito, quedarían agochados, conformando un trauma oculto máis difícil de soportar. Escribir é sacar á luz, un pouco como fai a psicanálise. Iso non implica que sexa terapéutico, necesariamente, pero si revelador. Como dixo Goethe no seu leito de morte: “Luz, máis luz”. Polo menos iso. Algo de luz.

“O medo é o mellor antídoto contra a insolidariedade”. Actualmente estamos ateigados de medo que nos tentan inocular por varios medios. Somos máis insolidarios? É posible atopar a solidariedade?

Camiñamos cara unha sociedade que cada vez asigna máis valor ao individuo e menos ao colectivo. Hai intereses espurios niso, claro, como os que pescan votos nos caladoiros do medo, alimentando o odio contra o alleo. Pero non quero ser completamente pesimista. O ser humano é un animal social. Levámolo inscrito nos xenes. E a lei do mar, ese contrato inquebrantable e solidario entre mariñeiros, é precisamente o mellor exemplo de que hai esperanza.

Por que esta historia “non alivia” e “ten gusto a cinza”?

Porque, como che dicía, non ofrece solucións aos dilemas morais dos rescates en mar aberto. Devolve a pelota ao tellado das leis da terra. Obriga a reflexionar sobre o feito de que nin tan sequera enviar barcos de rescate é unha boa solución. Os barcos de rescate contan un relato épico, de heroes europeos salvando as vidas dos migrantes, que non se axusta á realidade ou que ten, como mínimo, moitos matices.

Como está sendo a acollida entre o lectorado? Que che están dicindo sobre a novela?

Moito mellor do que imaxinaba, precisamente por ser unha novela que incomoda.

Es un autor moi poliédrico e manéxaste en varios xéneros e estilos diversos. Como é o cambio de rexistro e como decides o que necesita cada historia?

Igual que Adolfo leva pouco tempo no mar, eu levo pouco tempo dedicado a escribir. Publiquei o meu primeiro libro hai non tanto, no 2016, e iso quere dicir que aínda estou na procura do lugar no que escribir con máis honestidade. Ou, se cadra, o meu lugar é estar en permanente movemento. De momento desfruto moito de explorar novos territorios literarios: pasei da novela negra ou policial do inspector Manso ao libro xuvenil co Setestrelo, a metaficción co Xogo de Escher ou a ciencia ficción dura co Trickstar. Gústame explorar. Saír da miña zona de confort (se se me permite a expresión, xa algo deturpada) é a miña zona de confort. E, por suposto, cada libro, cada historia, cada xénero, reclama un rexistro diferente. Con todo, creo que hai unha voz que atravesa todos os meus textos. Unha voz soterrada, sutil, pero que eu recoñezo e que me acompaña sempre, cada vez.

Estás inmerso nalgún proxecto literario do que nos poidas avanzar algo?

Este ano dediqueino a rematar o cuarto libro do inspector Manso, moi reclamado polo lectorado e que tiña na gabeta de pendentes desde había tempo. Despois diso penso que vou tomar un pequeno descanso en canto á produción literaria, o que non quere dicir que non vaia publicar, pero de momento non podo contar máis ao respecto.

Tensi Gesteira (@lecturafilia)
Crítica literaria