Javier Fraiz: “A rutina é a maneira en que a felicidade se instala no presente”

Aínda que ás veces non queiramos velo, o azar actúa demasiadas veces nas nosas vidas e en todos os eidos. Javier Fraiz xoga con esa idea na súa recente novela, Amar /Azar, publicada por Galaxia hai uns meses. Licenciado en Xornalismo pola Universidade de Santiago de Compostela, Fraiz traballa desde 2009 no Faro de Vigo e colaborou con varios medios de comunicación. En 2019 recibiu o premio xornalístico Xosé Aurelio Carracedo. É autor de Abro comijazz (Libros.com, 2020) e da novela Morte no espello.

Que é Amar / Azar?

Unha novela localizada en Ourense, Allariz, Cea e París que fala da imprevisibilidade dos acontecementos catastróficos e tamén do efecto do azar nos feitos felices, así como da resistencia do amor nas situacións complexas, e tamén do poder do corazón ata cando rompe. É un libro sobre a perda e os seres queridos, sobre o amor, a fortuna e o azar, que altera o curso do tempo e transforma nun segundo as vidas para sempre.

Es xornalista de profesión e traballas coas palabras, pero como decides dar o paso á literatura? De onde prende a chama?

As historias de ficción, no meu caso, sempre parten dos feitos. Nesta novela, ademais, hai diferentes emocións que son materias primas esenciais do relato. Pero os acontecementos e os sentimentos que me levan a escribir literatura non se atopan na actualidade. Prefiro que as historias sedimenten e, nun instante determinado, xurdan desde o plano inconsciente porque algún momento relacionado as trae de novo. Neste caso, pasou ao revisar o álbum da miña voda, meses antes do décimo aniversario.

O teu último libro fala do azar, das casualidades. Ás veces teño a sensación de que pouco podemos controlar nas nosas vidas. Que querías contarnos?

Que a vida é imprevisible e, como indicas, non podemos controlar o que ha de vir. Só o pasado nos achega algunhas certezas do que está por suceder, pero nunca dispoñemos da seguridade de que vai acontecer. O azar ten todo o poder, é un deus omnipresente. Con algunhas persoas, non sabemos por que, compórtase de xeito diabólico. A diferenza entre vivir e morrer, entre gañar e perder, é unha cuestión de milímetros algunhas veces. De boa sorte, dicimos, ou dunha fatalidade. A alegría e a traxedia conviven. Habitamos no presente proxectando o que faremos e seremos, e ese modo de vivir resulta equivocado porque non somos donos do tempo. Preocuparse polo que sucederá mañá é unha maneira de desaproveitar o que temos hoxe.

Xan e Lucía son unha parella que se namoran tolamente, se casan e viven circunstancias que os marcan. É unha novela moi contemporánea a túa.

Os feitos cotiáns compoñen a historia das persoas. Estamos feitas e afeitas a situacións normais, ata que a liña do usual muda de súpeto. O extraordinario é ter unha vida común. O día a día dunha parella é fráxil ata nas relacións máis seguras. Ata o que semella certo, ata os vínculos máis fortes, están expostos a probas de realidade acotío: unha ruptura, unha terceira persoa, a perda dun amigo, un trauma.

Mentres lemos atopamos moitas reflexións e ideas filosóficas e mesmo existencialistas. Como as engarzaches coa historia?

O narrador en terceira persoa dispón dunha visión de conxunto que confire os personaxes unha capacidade de análise, en instantes concretos da novela, da que non disporían os protagonistas, coido, se eles relatasen a súa historia de viva voz. En situacións límite, ata en momentos de aparente bloqueo, pensar non está de máis.

Hai moita beleza nas cousas normais. Inclúes esa cita de Pam Beesly de The Office e cumpres con ela, pois o teu libro é belo e fala de cousas normais. De que forma creas as escenas para que pareza que non pasa nada cando pasa todo?

Co propósito de que os detalles falen do conxunto. Nas situacións máis duras os feitos pequenos adquiren unha dimensión superior. O atrezzo pasa a ser imprescindible. Os comportamentos e os obxectos que, no decurso dunha vida normal, semellan elementos sen importancia tornan case en amuletos cando faltan as persoas coas que compartimos as vivencias do común. Unha fotografía dun ser querido que xa non está convértese nunha posesión prezada. Hai que abrazar as conversas e feitos sinxelos que nos unen cos nosos coma fíos máxicos. A normalidade ten data de caducidade. A rutina é a maneira en que a felicidade se instala no presente. O que nos fai boquexar hoxe por aburrimento será o primeiro que botaremos en falta mañá.

Amar/ Azar ten un aire de liviandade terrible, como a vida mesma. A min lembroume un pouco aos libros de Paul Auster, nos que as anécdotas máis normais se van intercalando con sucesos inesperados e que lle dan unha volta á trama. Cres que é un bo mecanismo para contar o que nos pasa sen tanto drama?

A vida acontece a unha velocidade normal, máis ou menos constante. Todo semella baixo control ata que unha forza exterior e inesperada introduce cambios ao seu antollo. Cando non sucede nada é cando calquera cousa pode pasar. O azar manda.

No libro queda patente a túa pegada como xornalista, pois introduces temas e debates de actualidade, caso da violencia machista ou a ansiedade. É a literatura unha boa forma para facernos pensar e, quizais, mudar cousas?

A literatura é unha viaxe ao fondo de cada individuo e do colectivo, e no noso tempo hai problemas que nos concirnen a todos. Ler e escribir comportan un exercicio de instrospección, reflexión e pensamento que fan medrar, nese proceso, as emocións relacionadas. Una novela non pode cambiar o mundo, pero tampouco debe permanecer impasible ante o que acontece fóra das páxinas, ao noso arredor.

A ansiedade é o gran drama do noso tempo. Vivimos nunha sociedade hiperpreocupada e cunha gran soidade, que nos empuxa moitas veces a quedar paralizados. Por que decidiches falar disto e que sentido ten na novela?

É unha reacción autoprotectora, un aviso do noso interior, un sinal en vermello. É unha emoción natural e lóxica ante algunhas situacións que se recollen na novela. A cronificación da ansiedade converte ese mecanismo de defensa, que pode resultar positivo nalgúns momentos, nun axente agresor, nun inimigo íntimo. É un mal do noso tempo que torna a normalidade en excepción porque muda as regras do habitual. Unha parte do libro está centrada no masacre terrorista do venres 13 en París e na irrupción da violencia en momentos de agardada felicidade, como unha cea ou un concerto. Quixen aproveitar o relato para expoñer en que consiste o labor profesional que levan a cabo os traballadores da saúde mental para axudar a persoas que sofren perdas traumáticas, ausencias de persoas imprescindibles polas que penan en vida.

É un libro moi visual, moi cinematográfico, con pequenas escenas que o fan dinámico e iso lévame a pensar que o escribiches nun tempo curso. Equivócome? Como foi o proceso?

A versión inicial, máis extensa e cun final diferente, coido que moito peor, supuxo un total de sesenta e catro días seguidos de traballo, entre catro e oito horas ao día. O libro quedou nun caixón durante varios meses, ata que comezamos o traballo de edición, que foi longo e pausado. Sen présas, a escrita resulta favorecida. As observacións e os consellos de Marcos Calveiro, director de edicións de Galaxia, melloraron a novela. Houbo axustes na estrutura, fixemos varias revisións e quitamos elementos innecesarios.

O libro ten alusións a series, libros e cancións. Por que inclúes estas referencias?

Había máis referencias na versión inicial, pero suprimimos moitas para non afastar o lector da historia. As que permanecen fano porque, no caso da música, crean unha banda sonora que acompaña, sobre todo, as escenas do casamento e o aniversario. Son melodías de fondo que axudan a poñer o acento nas emocións deses momentos.

“Para que serve escribir, se xa todo pasou? Talvez resulte imprescindible para que o pasado non remate, para que as lembranzas non fuxan definitivamente.” Iso se pregunta unha das personaxes do libro. Para que escribe Javier Fraiz?

Para escoitar a miña voz, construír outras realidades e pensar con máis calma.

Que les no teu tempo libre?

Novela contemporánea, fundamentalmente, en galego e castelán. Trato de fuxir das novidades. Como xornalista non quero nin podo vivir alleo ás noticias, reportaxes, entrevistas e columnas, que ademais son fontes abondosas de temas para a literatura.

Estás inmerso nalgún proxecto literario do que nos poidas adiantar algo?

Polo momento, penso no seguinte que quero escribir máis tempo do que escribo.

Tensi Gesteira
Crítica literaria