Artistas que rompen fronteiras

Hai menos dun mes a pintora iraniana Mina Shayan sentiu que os pinceis lle quedaban curtos. O masacre en Irán, no que o goberno acabou coa vida de centos de manifestantes, golpeouna cunha forza que non cabía nos cadros que adoita pintar. Daquela, decidiu crear algo novo: empapelou as paredes de A Morada coas súas propias obras e, nunha performance cargada de dor e denuncia, tirou pintura vermella sobre as súas creacións. «Necesitaba expresalo de tal xeito que impactase a xente», explica Mina, que se meteu no papel de actriz por vez primeira. Esta necesidade de expresión é o motor que move a moitas mulleres que, tras cruzar fronteiras, intentan reconstruír a súa identidade artística en Vigo. Mina, Octavia, VerusK e Gloria son catro delas.

O camiño desde o cabalete ou a mesa de mesturas ata o recoñecemento público está cheo de obstáculos para as artistas inmigrantes. A regularización é o primeiro muro co que se atopan as persoas que chegan doutros países. VerusK, DJ venezolana de 27 anos, sinala a incongruencia do sistema: «A residencia pódela obter se levas vivindo varios anos aquí de forma irregular. Non ten ningún sentido». Ela chegou con 16 anos a Vigo e viviu de preto a experiencia da súa nai, traballadora do fogar. Sen papeis non hai contrato legal, nin dereito a bolsas, nin seguridade social, nin alugueiros, o que empurra a moitas persoas a traballos precarios que deixan pouco espazo para a creación.

Esa precariedade laboral é unha realidade que coñece ben Gloria Pérez, deseñadora e artista colombiana que chegou a Vigo por amor hai xa quince anos. A pesar de ter formación universitaria en deseño gráfico, atopouse coa imposibilidade de homologar o seu título e co prexuízo da idade. Gloria tivo que traballar coidando nenos e como empregada doméstica, unha profesión na que, segundo un informe de Oxfam Intermón de 2024, catro de cada dez traballadores son mulleres latinoamericanas. Foi a súa teimosía a que a levou a repartir o tempo entre o traballo de coidados polas mañás e a Escola Municipal de Artes e Oficios polas tardes. Para ela a institución artística da cidade foi un refuxio onde conectarse de novo co seu oficio, aínda que iso significase pasar cinco horas extra debuxando tras unha xornada laboral esgotadora. Hoxe, Gloria ensina debuxo ás súas compañeiras de profesión na sede viguesa de Sintrahocu, sindicato de traballadoras do fogar e dos coidados. «Creei un grupiño con elas para darlles clases de debuxo. Traballan moi duro, teñen familias, e non contan cun un lugar de descanso. Para min é moi enriquecedor devolver ás compañeiras o que eu aprendín nas escolas», explica Gloria.

Máis aló da burocracia, as catro artistas apuntan a ausencia de redes de apoio como a barreira máis importante. Octavia Russo, debuxante venezolana e profesora de arte 3D, define a arte non só como unha vocación, senón tamén como unha compañía en si mesma e un medio para tecer novos vínculos. Lonxe dos amigos e da familia, aquí «ninguén sabe que existes», e ese estado de vulnerabilidade marca a vivencia persoal e, polo tanto, a produción artística e a súa proxección. Octavia, que xa migrara á Arxentina antes de chegar a Vigo, relata con humor a soidade dos primeiros meses na diáspora: «Estaba tan desesperada por contacto humano que baixaba falar coas caixeiras do supermercado». Fronte ao illamento, todas buscaron espazos nos que tecer redes, e un dos puntos de ancoraxe das entrevistadas é a asociación A Morada. Alí Mina desenvolveu a súa recente performance e Octavia acompañou no seu último recital a poeta Branca Trigo, con quen tamén traballou no seu último poemario como ilustradora. Gloria Pérez é outro grande exemplo desta procura da colectividade: participa activamente no sindicato de traballadoras do fogar Sintrahocu e no grupo de debuxo Urban Sketchers.

A profesionalización tamén topa con prexuízos de xénero e procedencia. VerusK enfróntase ao mansplaining cada vez que vai traballar de picadiscos, malia formarse no conservatorio desde nena. «Homes explicándome as cousas máis básicas, como cal é o cable jack… Igual che teño que explicar eu máis a ti que ti a min!», exclama con indignación. Existe, segundo a súa experiencia, unha mentalidade condescendente no sector cultural vigués cara ás mulleres: «Cren que che fan un favor contratándote ou dándoche a oportunidade, cando en realidade é a artista a que está achegando valor co seu traballo e criterio». Esta actitude paternalista vese agravada se, ademais de muller, es migrante, xa que algúns programadores e clientes buscan o exótico como unha estratexia de márketing máis que como unha proposta estética seria. A respecto deste punto, Mina reflexiona sobre a trampa da discriminación positiva e a presión implícita en explotar constantemente a súa orixe distinta. Admite que en momentos de necesidade económica utilizou elementos exóticos na súa obra pictórica para vendela mellor, pero reivindica o dereito a competir en igualdade sen ter que recorrer a clixés culturais en lugar de explorar os seus propios intereses persoais. VerusK vive o contrario ao explorar o latin club, un xénero que moitas persoas en Europa consideran underground ou fóra dos estándares da electrónica comercial, o que xera certas reticencias á hora de valorar a súa calidade.

A pesar das dificultades, todas coinciden en que migrar foi unha experiencia positiva que cambiou para mellor a súa maneira de ser e de ver o mundo. A distancia permitiulles rachar coas expectativas familiares e sociais dos seus países de orixe e atopar a súa propia personalidade. VerusK confesa que en Venezuela a súa vida era «cuadriculada» e que en Vigo tivo a liberdade de «volverse tola» no mellor dos sentidos: «Aquí puiden comezar de cero, probar diferentes personaxes e descubrir que me gustaba a moda, a música, pintar e producir». Tamén sentiu Europa como un lugar onde puido deconstruír ideas sobre feminismo ou sexualidade que na súa terra se atopaban «moito máis atrasadas e ancoradas na relixión». Gloria viviu un proceso de liberación semellante que plasmou nun proxecto sobre o erotismo feminino na madurez. Realizou unha exposición onde exhibiu debuxos e serigrafías baseados na súa figura espida, algo que asegura que non podería facer no seu contexto anterior en Colombia. «Aquí tiven que reivindicarme como muller e volver ao meu corpo para expresarme», afirma con rotundidade, lembrando a valentía que moitas mulleres lle recoñecían ao visitar a súa exposición.

Para elas a migración non foi só un cambio de residencia, senón atravesar capas burocráticas, laborais e culturais ata atoparen unha voz propia. Mina destaca que o acceso a unha información libre e sen censura en Vigo foi fundamental para o seu crecemento persoal e artístico. A iraniana chegou á cidade para estudar un mestrado en feminismo, nun ambiente que describe como «un clima libre» onde puido acceder a libros, Internet e películas sen a censura gobernamental do seu país de orixe. Este torrente de coñecemento non quedou estancado. «Non gardei todo para min, tamén o devolvín falando coas amizades cando volvía a Irán», explica a pintora, quen sente que actúa como unha ponte de novas ideas cara á súa terra. A música galega, a gaita e o folclore local acabaron por mesturarse coa poesía persa (da que é lectora asidua) e a nostalxia das súas orixes, o que deu lugar a unha amálgama nova que hoxe define o seu traballo nunha cidade que a viu renacer como creadora.

As manchas vermellas da acción de Mina seguen visibles en A Morada. A pintura traspasou o papel e quedou fixada na parede. Do mesmo xeito, a presenza de creadoras procedentes de contextos distintos está a deixar pegada na cidade. A súa arte funciona como unha ponte cultural capaz de conectar persoas e rachar barreiras: o seu traballo nútrese do que viven en Vigo, pero tamén contribúe á cidade con novas realidades, memorias e sensibilidades. Nun contexto de auxe do racismo, reivindican que a diversidade non é unha ameaza, senón unha oportunidade para ampliar a mirada colectiva.