Alba Guzmán: “Todo o que poida vivir en pel fareino e o resto buscareino na literatura”

Alba Guzmán Falcón (Ourense, 2003) cursa estudos de Enxeñería Biomédica Industrial na Universidade de Vigo. Leva conseguido máis dunha vintena de galardóns en diversos certames literarios de narrativa e poesía. Despois de Xoaniña de Deus, co que nos sorprendeu en 2021, regresa nun estilo totalmente rompedor con A vinganza de Paquiño Jackson, no que a retranca e o humor son os ingredientes principais. Con ambas novelas mereceu os Premios Xuventude Crea de Novela Curta da Xunta de Galicia. Conversamos con ela arredor de Paquiño Jackson e ese Thriller que a marcou tanto.

Que supuxo para ti gañar dúas veces o Premio Xuventude Crea da Xunta de Galicia?

Unha ledicia inmensa. Esta terra, camiñes por onde camiñes, está chea de historias apaixonantes e polo tanto, de autores dispostos a escribilas e imaxinar outras novas. Nun eido tan cultivado como a nosa literatura calquera recoñecemento grande ou pequeno sempre será recibido por min como un xeito de dicir “estás aquí, entre toda esta xente talentosa”. Ese é o maior premio ao que aproveito para agradecer publicamente ao xurado desta edición por dar a oportunidade a Paquiño e a súa historia e de ocupar un andel nas librarías.

Escribiches dúas novelas que son moi diferentes entre si. Por que este cambio de estilo entre Xoaniña de deus e A vinganza de Paquiño Jackson?

Cústame falar de cambio de estilo porque considero que a miña traxectoria é aínda moi pequena como para ter un definido. A premisa indispensábel é non deixar de escribir nunca porque atopo a felicidade dese xeito. Mentres experimento van aparecendo novas estruturas ou ideas estrafalarias que non quero rexeitar por ser moi diferentes ao anterior. Dalgún xeito, non se trata precisamente diso? Xoaniña de Deus era a historia dunha muller que padece Alzheimer coa que pretendo transitar a soidade e facer o exercicio de recordar unha vida enteira. Paquiño pola contra é un rapaz algo feirante que no momento en que gaña popularidade ás envexas alleas quítanlle a vida para convertelo en zombi e terá que descubrir como demos el e a súa vaca rematan sendo zombis no medio da movida dos anos oitenta, noventa. Son novelas distantes pero non paralelas, en ambas hai unha loita por existir ao seu xeito e a ilusión constante dunha rapaza por contar historias.

A túa última obra parte do videoclip de ‘Thriller’ de Michael Jackson. Podes explicarnos o sentido e por que se che ocorreu a idea?

Eu crieime entre dúas aldeas; Santa Baia de León ou León (unha parroquia de Vilamarín) e a propia vila de Vilamarín. Se paseo polas miñas lembranzas está o meu irmán pequeno David atacado a rir cando por vez primeira tomou consciencia de que iso que escoitaba na Sanyo o avó Pepe a todo volume antes de xantar como se fora un partido de fútbol no medio das festas eran as necrolóxicas da vila (esta costume mantense a día de hoxe) e a miña avoa reflexionando que moito pelexara co avó Paco para traer unha Telefunken a cor á casa, porque non quería ver a sangue dos toros en vermello, pero algo de razón debía ter porque terían evitado a desgracia de ver o-tríler-ese a cor. Tardei anos en entender que otríler era Thriller de Michael Jackson e aínda no momento no que o entendín non fun quen de imaxinar aquel televisor reproducindo modernidades coma esta no medio de León, como se os contidos audiovisuais do momento estiveran limitados ás cidades e as revolucións de música ou moda non chegaran ata alá.

Despois deste fluxo de pensamento e entre as dúas escenas agochadas na miña infancia naceu A Vinganza de Paquiño Jackson, o humor que pode agochar a morte e os veciños de Rabodaleira escoitando pop desde a habitación dos fillos cando sacaban as vacas a pacer.

Quen son Paquiño e Marela e de onde nacen?

Ligado ao anterior, Paquiño é a viva imaxe do que eu imaxino que foi a adolescencia dos meus pais, tíos e colegas de idade semellante e esa rebeldía calada que eu vexo nos rapaces que medraron sabendo que o mundo era máis grande ca aldea pero que, aínda así, atopaban o xeito de pertencer desde un lugar pequeno. Marela naceu despois, case como un efecto secundario de quen necesita alguén que o escoite, que lle garde os segredos e lle dea unha desculpa para volver á casa. É vaca, si, pero tamén é memoria, compañía e un xeito de poñerlle humor ao que doería demasiado se o contase doutra maneira.

Hai moitos referentes musicais e audiovisuais dos oitenta e noventa, unha época na que ti aínda non naceras, polo que imaxino que aquí non hai nostalxia, non?

Nostalxia é unha palabra un chisco perigosa quizais. É importante vivir no presente e eu por suposto nacendo en 2003 non sinto pertenza con xeracións anteriores á miña pero si algo que considero que me define moito: unha inmensa curiosidade.

A persoa que realiza esta entrevista (Tensi Gesteira), a que admiro en todas as súas facetas e felicito desde aquí, fai bandeira dun concepto que me fascina ; “Ler e vivir moitas veces”. Eu non teño pensado morrer e quedar con gana de nada, todo o que poda vivir en pel fareino e o resto buscareino na literatura. Supoño que de aí esta fascinación polo que ocupou o pasado e por suposto escapa as miñas posibilidades terreais. Nesta novela quixen ser adolescente nos noventa, escoitar a Jackson como unha promesa por descubrir e falar de Rambo como se acabase de saír na gran pantalla .

Ademais, o rural tamén está moi presente na novela, pero afastado de ideas tópicas. Podes describirnos Rabodaleira, o espazo onde suceden os feitos?

Rabodaleira é unha aldea galega que non responde á imaxe que ultimamente se fixo tan popular das vilas escuras, tráxicas e atravesadas pola morte. É rural, si —cun ritmo particular, cun humor que non sempre se entende desde fóra, cunha retranca que fai comunidade— pero non é un escenario inmóbil nin condenado á sombra. Aquí os rapaces ligaban, quedaban para escoitar cintas prestadas e discutían sobre quen tiña o mellor radiocasete. Ían ás festas como en calquera outro sitio, contaban as horas para que abrira a disco da comarca e aprendían a bailar coas mesmas cancións que soaban en Madrid ou Barcelona. As “movidas” e as revolucións culturais chegaban igual, só que adoptaban acentos novos: un videoclip visto a medias na televisión, un pantalón ancho que alguén traía da cidade, unha portada de revista que circulaba entre toda a cuadrilla. Na aldea as modas non se atrasaban: transformábanse.

O libro inclúe unha dedicatoria aos teus pais, porque, dis, che “permitiron o privilexio eterno de ser nena”. Que significa para ti ser nena e por que o reivindicas?

Por se alguén quedara con dúbidas despois do xenocidio que estamos a vivir desde a comodidade das nosas casas, en pleno 2025 a infancia resulta ser un privilexio. Eu contei con esa sorte, os meus pais fomentaron o meu interese pola literatura e tiveron os recursos para que nunca me faltara un libro, unha tarde de cine ou unha viaxe. Ser nena significa poder mirar o mundo con curiosidade e sen vergoña, poder inventar e xogar sen que ninguén che diga que xa non toca. Significa non perder a capacidade de sorprenderse e, sobre todo, non deixar que che rouben a imaxinación. Reivindícoo porque hai quen medra demasiado pronto e quen nunca ten dereito á infancia, e iso é unha ferida que como sociedade deberíamos mirar máis de fronte.

Teño entendido que che encanta xogar na literatura, e neste caso hai moito diso. De que forma o consegues?

Xogo mesturando rexistros, facendo que o narrador fale comigo e cos lectores, introducindo elementos que non deberan encaixar pero que, pola forza da ficción, atopan o seu lugar. Xogo porque quixen ter a experiencia pouca practicada entre os autores de escribir cando me divirto, e porque sei que o lector tamén agradece que o leven da man por un camiño inesperado.

A novela é moi visual, construída case coma escenas que se poderían ver nun cine. De que forma artellas isto?

Eu coido que un punto fundamental para logralo é empregar un narrador que se dirixe directamente aos lectores, e moito máis o ser o mesmo protagonista, neste caso Paquiño, quen describe as escenas. Logo están, por suposto, unha morea de imaxes como o cine, o mundo rural ou a icona de Michael Jackson que fai moi doado visualizar a novela e construír no maxín deses lectores os diferentes escenarios.

Adoita dicirse que a vinganza é un prato que se serve frío. Como acontece no teu libro?

Hai ideas que é mellor non desvelar. A vinganza nesta novela pode verse como fin ou como medio, todo depende da moralidade do lector. Mentres non chegan aquí, en Rabodaleira temos forno de leña e deixareina enriba para conservar a calor todo tempo posible.

Temos unha mestura entre a ironía e a dureza da vida, pois aquí falas de soidade, e de abusos de poder, pero evitas caer no drama. Como foi o proceso de escrita e que referentes, se os tiveches, te acompañaron?

Penso que ese drama do que falas está, dalgún xeito, revestido cunha boa dose de retranca, ese humor acedo que tan ben gastamos os galegos. En realidade o que trato é precisamente iso, non-dramatizar un tempo onde a xente saía da escuridade, onde a xuventude necesitaba fuxir do toco, aínda que para iso nalgunhas ocasións tocase pagar un prezo elevado como lle pasou a Paquiño. Está claro que os referentes desta novela son meus pais, mais eu tamén son unha fiel seguidora desa época, uns anos que me chaman moito a atención polo aire de liberdade que transmite a súa música e cine. Quizais deberiamos pensar que toda esa xente se quixo desfacer dunhas ataduras e agora semella que o mundo xira ao revés. A vinganza de Paquiño Jackson, máis alá do seu humor e misterio, no fondo non deixa de ser o resumo dunha etapa que marcou o que hoxe somos os da nosa xeración.

O libro dialoga todo o tempo con nós, cos lectores e lectoras. En quen pensabas á hora de escribilo?

A voz narrativa por unha banda está influenciada pola miña faceta máis teatreira (quen me coñeza sabe que non é pouca), pois quería a ficción obvia de que estamos a falar dun protagonista que non deixa de ser un zombi, pero que se caricaturiza o suficiente para que entendamos que detrás desa fantasía está a realidade dunha xeración. Pola outra, precisaba que a novela conectase en alma coas persoas que viviron esa xuventude e que fora gozada e comprendida pola mocidade de hoxe. David, o meu irmán pequeno e non tan pequeno de 16 anos, leu esta obra mentres ía escribindo e pese a rir moito coas desfeitas de Paquiño Jackson tamén preguntaba quen era John Travolta, que foi Fama, Ana Obregón non é a señora famosa por mercar un bebé? Decidín que aínda que unha parte quede a interese do lector descubrir o universo que se presenta (pois para iso están as novelas, para estendelas, aprender, buscar e relelas todo o que o corpo nos pida), outras partes quería contarllas eu con Francisco en vivo e en directo mantendo esa conversa cos rapaces que se acheguen, e para que os adultos sexan apelados polo seu rapaz interior.

Que les no teu tempo libre?

Depende. Agora mesmo a verdade é que recoñezo que lin tempo libre e esbocei un sorriso pequeno, pero cando atopo ese anaquiño entre clases ou ese antes de durmir onde os ollos aínda non pechan de todo aproveito ou ben para ler as amigas (é o que temos os xunta-letras, andamos todos revoltos) ou polo xeral, adoito ler en función das miñas emocións, gústame estar triste e atopar novelas que poñan en palabras esa tristeza que teño, ou estar feliz e atopar quen escribira esa felicidade. No último ano a autora que máis lin por exemplo foi Annie Ernaux e tamén aproveitei para consumir moita poesía (Lucía Aldao, Samuel Merino, Olga Novo…).

Estás inmersa nalgún proxecto literario do que nos poidas adiantar algo?

Estou intentando non fuxir a outros escenarios e centrarme no que me rodea. Coido que toca asumir o reto de contar a nosa historia, a dos adultos novos de hoxe. O que non teño claro é se serei quen de facer isto desde a estrutura narrativa, quizais teña que probar outros estilos. En calquera caso, o que podo contar é que teño unhas ganas inmensas de escribir, de botar horas enriba da mesma folla unha e outra vez e construír un escenario novo onde vivir outras vidas, pero de momento a miña última pestana de word di algo así como “A partir dunha determinada intensidade os equipos permiten facer unha regulación interna co que poder adaptar a intensidade do magnetotermo a intensidade de cálculo…” pero xa chegarán outras historias menos técnicas 😉

Tensi Gesteira (@lecturafilia)
Crítica literaria